Fto wiy eli tak naprawdã niy było?

Łaziska Dōlne, 28 siyrpnia 1939 roku

Wieża ciśniyń na Wierzysku wyrŏstała z ziymie jak betōnowy zōmb, gotowy zatopić sie w niebie. Miała cirka 20 metrōw wysokości i kształt ôśmiokōntnyj latarnie, spoczywajōncyj na ażurowym strzōnie z żelbetōnu. Na piyrszy ciep ôka wyglōndała jak ôpuszczōny wachtyrz – z ôknami jak przimrōżōne ôczy. Z jeji korōny szło ôbjōńć zdrokym cołkõ ôkolicã: lasy Knurowa, rozlygłe pola Ôrzeszŏ, lynijõ banowõ kludzōncõ we strōnã Tychōw i ćmawe rysy granice, kaj już deptały strzewiki Wehrmachtu.

Dlŏ lojtnanta Franciszka Widucha, ôficyra rozpoznaniŏ Wojska Polskigo, była to kluczowŏ pozycyjŏ obserwacyjno. Fungowała jak „ôko” – kludzōnce zwiad przed szlagym. Bez to Niymcy postanowiyli je… zawrzić. Do Łazisk przijechoł 25 siyrpnia. W dokumyntach figurowoł jako Anton Mielczarek, technik elektryk z Poznaniŏ, zatrudniōny rzekōmo przi modernizacyje sztele plōmp na Rusinowie. Ôblyczōny w roboczy mantel, nosiōł bryle w ôcylowyj ôprawie, gynste fōnsy i aktyntaszã z prōbkami kabli i jalimiś planami instalacyjnymi. Chop nojōł izba u gdowy Rozalii Goraus, niydaleko ulice mokierskij. Milczōncy, sprŏwny, dycki z zygarkym na kecie. Wzorowy lokator. Naprŏwdã nazywoł sie Walter Kühn, bōł agyntym Abwehry z doświadczyniym w dywersji infrastruktury. Narodzōny w Królewcu, szumny poliglot, z doświadczyniym w wywiadzie. Zŏdanie: zaminować wieżã ciśniyń na Wierzysku, a w nocy z 31 siyrpnia na 1 września wysadzić jã w luft. Mioł sie pozbyć Polŏkōw pōnktu ôbserwacyjnego, z kerego idzie śledzić ruchy wojsk w rejōnie Gliwic, Knurōw-Krywałd i aż do Katowic.

Wieża niy była snadnym cylym. Zniesiōnŏ kole 1926 roku z żelbetu, zbudowanŏ skłŏdnie, miała wōnske ôkna strzelnicze i ôsobny szyb kōmunikacyjny po strōnie połedniowyj, kludzōncy do zawartego pōmieszczyniŏ technicznego. Kōnstrukcyjŏ durch była niyzłōmno. Nojsrogszōm ciynżkościōm bōł posterunkowy Karol Majer – służbista, kerego lokalni znali za "czowieka-ciyń". Majer patrolował teryn piechty, czynsto zastawioł sie przi wieże, a jego ôbecność komplikowała kożdy ruch Waltera.

Agynt poznoł teryn. Udŏwoł elektryka, nawiydzoł stary wodociąg, „podszukowoł kable”, szkryfoł we spisowniku kryski, co żŏdyn niy rozumioł. Znŏd klapa rewizyjno z zabetonowanym włazym. Pamiyntoł z planōw, iże prawie tamtyndy szło kejś ôdkludzać nadbytek wody. Postanowiōł odkłuć fragmynt i skryć w nim ladōnek – trotyl w metalowych biksach po szmyrze i zygarowy zapalnik, skryty w budōnkowi alarmu.

29 siyrpnia, godzina 21:40. Noc. Wysoke trŏwy naôbkoło wieże poruszały sie cicho jak łany wyzdrady. Walter spinoł sie ôstrōżnie, niesōnc pakunek. Ale Majer już ôd dwōch dni coś przeczuwoł. Mioł policyjny nos – wychyciōł szmyra na gelyndrze, za wiela snŏżne strzewiki we marasie podejściu. A rŏz – kipa niymieckij cygaryty Ernte 23, kerego niy przedŏwano było w Łaziskach ani ôkolice. Tamtego wieczora Majer weszoł do wieże wczaśnij. Siedzioł po cimoku – bez światła, bez ruchu. Wyostrzoł słuch. I usłyszoł... szmer. Niy szczur. Niy wiater. Ludzki dych. Wyskoczōł z ciynia, brōń z pistōlôm w dłōni.

— Stŏć! Fto idzie! — krziknōł.

Walter niy zawahał sie. Wylynkniony ciepmōł sie na Majera z rułkōm. Bōj bōł krōtki, brutalny, połny szarpniyńć i szlagōw po omacku. Pŏd szus. Echo pōniosło sie po siyni, odbiło sie ôd ścian siyni budōnku i cołkich schodach. Walter ślecioł ze schodôw i trzasnōł gowōm ô betōn. Zginōł na ôd razu. W rynce ściskoł szczaskany zygŏr. W jego aktyntaszy Karol znolŏz: detajlowõ kartã Łazisk z zaznaczōnymi pōnktami obserwacyjnymi, zaszyfrowanõ wiadōmość: „31.08. 23:45 – Augen zu!”, instrukcyjõ technicznõ niymieckich wież wodnych zorty G-Pfalz 1917–1925.

Śledztwo wojskowe było gibke. Sprawã utajniono. Ôficjalny kōmunikat brzmioł: „wypŏdek techniczny przi robotach instalacyjnych”. Nieoficjalnie: posterunkowy Karol Majer uretowoł strategiczny pōnkt obserwacyjny, dziynki czymu 1 września ô rozwidniŏku polscy artylerzyści mogli korygować ôgyń i ôbserwować ruchy niymieckich kolōmn. 

Po wojnie wieża ôstała ôpuszczōnŏ. W latach 50. zastawiōno była z użytku, a po dekadach przestała nawet strŏszać. Ale ci, kerzi spinali sie na gōrã – modziyż, złomiorze, fotografisty – gŏdali jedno: Na słodach, przi winklu trzecigo sztoku, ciyń je bardzij ćmawy. Niy ruszŏ sie, niy zmiyniŏ w słōńcu. To tam kaj ducha ôddoł szpieg Walter Kühn.  Niydowno w kupie hasio i gruzu, ftoś znod tam coś dziwackigo: stary niymiecki fojercok z wydropanym napisym  „W.K. 1939”. W tyj wieże niy ma duchōw. Sōm ino… oślepione ôczy.

---

W tym siyrpniu 1939 roku, kej luft nad Łaziskami gynstnioł ôd wyczuciŏ nadciągaōncyj wojny, wieża ciśniyń stoła samotnie na bergu choby przitōmne, kamiynne ôko — ślōnskŏ wersyjŏ “Ôka Saurona”. Z jeji szpice, posterunkowy Majer wyglōndoł ciyni sunących zza granice, tak jak Gondor wypatrywał znakōw z Mordoru. Łaziska, nazywane "Wrotami Piekeł", spōminały Osgiliath — piyrszõ lynijõ ôbrōny przed siyłami zła, kere miały przetoczyć sie bez Ślōnsk niczym armije ôrków bez spŏlōnõ ziymiã. Ale zamiast złotego ringu, to meldunki i sygnały radyjowe miały moc zmiyniać losy ludzi. I ja, na tyj samotnyj wieży, ludzki zdrok prōbowoł przeciwstawić sie machinie wojny — choby sōm Frodo patrzoł we strōnã Gōry Przeznaczyniŏ, niy wiedzōnc, eli wydoli tam dōnść.